შესავალი · კულტურული მექა
კოსტა ხეთაგუროვი: ოსური ლიტერატურის ფუძემდებელი და პირველი პროფესიონალი ოსი მხატვარი
მეცხრამეტე საუკუნის მიწურულის თბილისი მთელი კავკასიის კულტურული და ინტელექტუალური მექა იყო, სადაც სხვადასხვა ერის პროგრესული მოღვაწეები საერთო, თავისუფალი შემოქმედებითი სივრცით სუნთქავდნენ. სწორედ ამ ეპოქაში, ქართულ საზოგადოებასთან მჭიდრო კავშირით ჩამოყალიბდა კოსტა ხეთაგუროვი - ადამიანი, რომელმაც შექმნა თანამედროვე ოსური სალიტერატურო ენა, გახდა თავისი ერის პირველი პროფესიონალი მხატვარი და კავკასიელი ხალხების ერთიანობისა და თავისუფლების სიმბოლოდ იქცა.
თავი I · ადრეული წლები და წარმოშობა
ნიჭიერი მთიელი სამხატვრო აკადემიაში
კოსტა ხეთაგუროვი 1859 წლის 15 ოქტომბერს დაიბადა მაღალმთიან ოსურ სოფელ ნარაში. დედა ადრეულ ბავშვობაში გარდაეცვალა, რამაც მის ხასიათსა და შემოქმედებას სევდის წარუშლელი კვალი დაატყო. ბავშვობიდანვე გამოვლენილი ხატვისა და წერის განსაკუთრებული ნიჭის წყალობით, მან მოახერხა და ჩაირიცხა სანქტ-პეტერბურგის სამხატვრო აკადემიაში.
სწორედ პეტერბურგში სწავლისას, კოსტა დაუახლოვდა დიდ ქართველ მხატვარს - გიგო გაბაშვილს. მათ საერთო შემოქმედებითი ხედვა და კავკასიისადმი უსაზღვრო სიყვარული აკავშირებდათ. მიუხედავად დიდი პერსპექტივისა, ფინანსური გაჭირვების გამო ხეთაგუროვმა აკადემიის დასრულება ვერ შეძლო და სამშობლოში დაბრუნდა, თუმცა ის უკვე ჩამოყალიბებული, აკადემიური დონის ფერმწერი იყო.
თავი II · საქმით დამტკიცებული ლიდერობა
ფერწერა და რეალისტური ტილოები
როგორც პირველმა პროფესიონალმა ოსმა მხატვარმა, ხეთაგუროვმა ფერწერაში მკაცრი რეალიზმი შემოიტანა. მისი ტილოები თემატურად ორ ნაწილად იყოფა: სოციალური დრამა და კავკასიის მონუმენტური პეიზაჟები. მისი ყველაზე ცნობილი ნამუშევარია „ოსი ბავშვები ქვის იატაკზე“ (რეალობის ამსახველი სურათი, სადაც ასახულია მთიელთა უკიდურესი სიღარიბე), აგრეთვე პორტრეტები და კავკასიის მთების ხედვები, რომლებიც თავისი ფერწერული მანერითა და სოციალური სიღრმით ძალიან ჰგავდა გიგო გაბაშვილის შემოქმედებას. კოსტა ხშირად ხატავდა ხატებსაც ადგილობრივი ეკლესიებისთვის, რითაც თავს ირჩენდა.
პოეზია
„ოსური ფანდური“
1899 წელს, თბილისში გამოიცა მისი ცხოვრების მთავარი წიგნი - ლექსების კრებული „ოსური ფანდური“. ეს იყო ნამდვილი რევოლუციური მოვლენა არა მხოლოდ იმიტომ, რომ წიგნმა საფუძველი ჩაუყარა ოსურ პოეზიას, არამედ მისი შინაარსის გამოც.
პუბლიცისტიკა
გაზეთი ივერია
კოსტა აქტიურად თანამშრომლობდა ილიას გაზეთ „ივერიასთან“ და რუსულენოვან პროგრესულ პრესასთან, სადაც აქვეყნებდა მწვავე პუბლიცისტურ წერილებსა და ილუსტრაციებს.
თეატრი
პირველი ნაბიჯები
სწორედ მან ჩაუყარა საფუძველი პირველ ოსურ სამოყვარულო დრამატულ წარმოდგენებს თბილისში. იგი თავად წერდა პიესებს, მათ შორის აღსანიშნავია მისი დრამა „დუნია“.
„კოსტა ხეთაგუროვის ცხოვრების ყველაზე ნაყოფიერი და მნიშვნელოვანი პერიოდი თბილისს უკავშირდება. 1890-იან წლებში იგი თბილისში დასახლდა და პირდაპირ ქართული პროგრესული ინტელიგენციის ეპიცენტრში აღმოჩნდა. იგი გახდა ილია ჭავჭავაძის უახლოესი მეგობარი და თანამებრძოლი.“
ამ სტატიებში იგი ღიად და თამამად იცავდა კავკასიელი მთიელების უფლებებს, აკრიტიკებდა მეფის მოხელეების ბიუროკრატიას, კორუფციასა და თვითნებობას, რის გამოც ადგილობრივი ჟანდარმერიის მუდმივი მეთვალყურეობის ქვეშ იყო.
კრებულში შესული ლექსები ხმამაღლა აპროტესტებდნენ მთიელთა უუფლებობას, მიწების წართმევას და ეროვნულ ჩაგვრას. ამავდროულად, ეს იყო ღრმად ლირიკული, ფილოსოფიური წიგნი, რომელმაც პირველად ააჟღერა მანამდე მხოლოდ ზეპირსიტყვიერებაში არსებული ენა მაღალმხატვრული ლიტერატურის დონეზე.
იგი თავად წერდა პიესებს, კომედიური ხასიათის სცენები მთიელთა ცხოვრებიდან.იგი თავად წერდა პიესებს, როგორც პროფესიონალი მხატვარი - თავადვე აფორმებდა სცენის დეკორაციებს, კერავდა კოსტიუმებს და ხშირად რეჟისორის როლსაც ითავსებდა. ეს სპექტაკლები თბილისის სხვადასხვა სცენაზე იდგმებოდა, სადაც ქართული საზოგადოება მას სრულ მხარდაჭერას უცხადებდა, რაც ერებს შორის კულტურული დიალოგის საუკეთესო მაგალითი იყო.
თავი III · გადასახლებები და უპასუხო სიყვარული
გადასახლებები და უპასუხო სიყვარული
ცარიზმის კრიტიკისა და თავისუფლებისმოყვარე იდეების გამო, რუსეთის მეფის მთავრობამ კოსტა ხეთაგუროვი „პოლიტიკურად არასაიმედო პირად“ მიიჩნია და ორჯერ გადაასახლა კავკასიიდან (ჯერ ხარკოვში, შემდეგ კი ხერსონში). ამ დევნამ საგრძნობლად შეარყია მისი ჯანმრთელობა.
მის შემოქმედებით ტრაგიზმს კიდევ უფრო ამძაფრებდა პირადი ცხოვრების დრამა. კოსტას სიცოცხლის ბოლომდე უზომოდ და თავგანწირვით უყვარდა ანა წალიკოვა - ცნობილი ოსი საზოგადო მოღვაწის ქალიშვილი. პოეტმა მას უამრავი გენიალური ლირიკული ლექსი მიუძღვნა და ხელიც სთხოვა, თუმცა ეს სიყვარული უპასუხოდ დარჩა, რამაც პოეტის სულიერი სამყარო საბოლოოდ გატეხა.
მუდმივმა დევნამ, სიღარიბემ და მძიმე ავადმყოფობამ (ძვლის ტუბერკულოზმა) თავისი გაიტანა. კოსტა ხეთაგუროვი 1906 წლის 1 აპრილს, სულ რაღაც 46 წლის ასაკში, სრულიად დაუძლურებული გარდაიცვალა. თავდაპირველად იგი მამის გვერდით დაკრძალეს, თუმცა მოგვიანებით, ოსი ხალხის მოთხოვნით, მისი ნეშტი ვლადიკავკაზში გადაასვენეს და ღვთისმშობლის ტაძრის პანთეონში დაკრძალეს.
თბილისმა, რომელიც კოსტასთვის ყოველთვის ყველაზე საყვარელ და მშობლიურ შემოქმედებით თავშესაფრად რჩებოდა, ღირსეულად უკვდავყო მისი ხსოვნა. დღეს დედაქალაქის ცენტრში, ძველ თბილისში, მისი სახელი ჰქვია ერთ-ერთ ქუჩასა და მყუდრო სკვერს, სადაც მისი ძეგლიც დგას. კოსტა ხეთაგუროვი დარჩა დიდ შემოქმედად, რომელმაც საკუთარი ნიჭითა და ილია ჭავჭავაძესთან მეგობრობით, ქართულ-ოსური კულტურული ძმობის მარადიული ძეგლი აღმართა.
