შესავალი · პანკისის ხეობის მემატიანე
ხასო ხანგოშვილი: იდენტობის მცველი
პანკისის ხეობის ისტორიაში, საუკუნეების განმავლობაში ადათ-წესები და ტრადიციული სამართალი საზოგადოებრივი ყოფის საფუძველს წარმოადგენდა. ამ გარემოში ხასო ხანგოშვილის მოღვაწეობამ წარუშლელი კვალი დატოვა. როგორც მკვლევარმა და საზოგადო მოღვაწემ, მან პანკისელი ქისტების წარსული, მდიდარი ეთნოგრაფია და კულტურული მემკვიდრეობა შეისწავლა და სისტემაში მოიყვანა. ხასო ხანგოშვილმა თავისი საქმიანობით აჩვენა, რომ ხეობის იდენტობა და ტრადიციები საქართველოს საერთო კულტურული საგანძურის განუყოფელი და ფასდაუდებელი ნაწილია.
თავი I · ფესვები პანკისში და თბილისური განათლება
წარმოშობა და აკადემიური საფუძველი
ხასო ხანგოშვილი 1957 წლის 11 თებერვალს, პანკისის ხეობის სოფელ დუისში დაიბადა. იგი იზრდებოდა ტრადიციულ ქისტურ ოჯახში, სადაც ბავშვობიდანვე უსმენდა უხუცესების ნაამბობს და ახლოს გაიცნო კუთხის ყოველდღიური ყოფა. ხანგოშვილების საგვარეულო ხეობაში ტრადიციულად სარგებლობდა უდიდესი პატივისცემით, რამაც მის ინტერესებსა და მომავალზე გადამწყვეტი გავლენა მოახდინა.
მშობლიურ სოფელში საშუალო სკოლის დასრულების შემდეგ, მან განათლების მიღება თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიულ ფაკულტეტზე განაგრძო. უნივერსიტეტში მიღებულმა აკადემიურმა ცოდნამ მას მყარი კვლევითი და სამართლებრივი საფუძველი მისცა, რაც შემდგომში კავკასიოლოგიურ საქმიანობაში გამოიყენა. სწავლის დასრულების შემდეგ იგი მშობლიურ პანკისში დაბრუნდა და ხეობის ისტორიული და ეთნოგრაფიული მასალების ფართომასშტაბიან შეგროვებას შეუდგა.
თავი II · მუზეუმი დუისში და მეცნიერული მემკვიდრეობა
კულტურული კერა და ფუნდამენტური ნაშრომი
ხასო ხანგოშვილის მთავარი პრაქტიკული დანატოვარი სოფელ დუისში მის მიერვე დაარსებული ქისტური ეთნოგრაფიული მუზეუმია. პირადი ენთუზიაზმითა და ადგილობრივი მოსახლეობის მხარდაჭერით, მან ხეობის ოჯახებიდან წარსულის ამსახველი უნიკალური ნივთები შეაგროვა. პარალელურად, მისმა სამეცნიერო მოღვაწეობამ ორტომიან ნაშრომში „ქისტები“ მოიყარა თავი, რაც დღეს კავკასიოლოგებისთვის ფუნდამენტურ წყაროს წარმოადგენს:
ექსპონატები
მატერიალური კულტურა
მუზეუმში თავი მოეყარა ძველ კავკასიურ იარაღს, ტრადიციულ ქისტულ სამოსს, ხელსაქმის იშვიათ ნიმუშებს, სამეურნეო ნივთებსა და ფოტოარქივებს, რომლებიც პირველი დასახლებების ცხოვრებას ასახავს.
კვლევა
ორტომეული „ქისტები“
ეს წიგნი ფასდაუდებელია, რადგან მასალები უშუალოდ კულტურის მატარებლის მიერ არის აღწერილი. მასში დეტალურად არის განხილული ქისტების მიგრაციის ისტორია, რწმენა და დღესასწაულები.
აღიარება
სამეცნიერო დონე
ხასო ხანგოშვილის შრომის წყალობით, ქისტური იდენტობა, ენობრივი კავშირები და ყოველდღიური ყოფა სათანადო, მაღალ აკადემიურ დონეზე იქნა გააზრებული და სამუდამოდ დოკუმენტირებული.
„ხეობის ოფიციალური კულტურული სივრცის შექმნითა და ფუნდამენტური კვლევებით, მან ქისტების მატერიალური და სულიერი საგანძური ნებისმიერ დამთვალიერებელს ხელმისაწვდომი გახადა.“
თავი III · ადათის სამართალი და თანაცხოვრების იდეა
მშვიდობისმყოფელი, მედიატორი და საუკუნო მემკვიდრეობა
სამეცნიერო მუშაობასთან ერთად, ხასო ხანგოშვილი აქტიურად იყო ჩართული საზოგადოებრივ ცხოვრებაში. როგორც პანკისის ხეობის უხუცესთა საბჭოს თავმჯდომარე და წევრი, იგი უბადლოდ ფლობდა კავკასიური ტრადიციული სამართლის - ადათის ნორმებს. რთულ პერიოდებში, როდესაც რეგიონში ვითარება იძაბებოდა, უხუცესთა საბჭო მისი უშუალო მონაწილეობით ახერხებდა კონფლიქტების პრევენციასა და დარეგულირებას.
მისი ავტორიტეტული მედიაციით არაერთი რთული საყოფაცხოვრებო, საოჯახო თუ თემებს შორის არსებული დავა მშვიდობიანად, ესკალაციის გარეშე მოგვარდა. იგი უპირობო ნდობით სარგებლობდა როგორც ადგილობრივ ქისტურ თემში, ისე საქართველოს ხელისუფლებასა და საზოგადოებაში, რაც მას საშუალებას აძლევდა ყოფილიყო სანდო მედიატორი სახელმწიფოსა და ხეობის მოსახლეობას შორის.
ხასო ხანგოშვილის მოღვაწეობის მთავარი მიზანი ქართულ-ქისტური მრავალსაუკუნოვანი თანაცხოვრებისა და ძმური კავშირების შენარჩუნება იყო. მას ღრმად სწამდა, რომ კავკასიური ეთიკის პრინციპები — სტუმარმასპინძლობა, სიტყვის ერთგულება და მეზობლობის პატივისცემა — არის ის მარადიული ინსტრუმენტები, რომელთა გამოყენებითაც თანამედროვე სამყაროშიც შესაძლებელია მშვიდობის შენარჩუნება და კრიზისების მართვა. მკვლევარი და მშვიდობისმყოფელი 2022 წელს გარდაიცვალა, თუმცა მის მიერ დატოვებული მუზეუმი და ჩანაწერები დღესაც ხეობის კულტურული ცხოვრების საყრდენია.
