შესავალი · ქართული კულტურის სამსახურში
არტურ ლაისტი: გერმანელი მკვლევარი
მეცხრამეტე საუკუნის მიწურულს, როდესაც საქართველო რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში საკუთარი იდენტობისა და კულტურის გადარჩენისთვის იბრძოდა, დასავლეთ ევროპამ ქართული გენია ხელახლა აღმოაჩინა. ამ აღმოჩენის უკან კი ერთი გერმანელი კაცის - არტურ ლაისტის თავგანწირული შრომა და უდიდესი სიყვარული დგას. მან პირველმა თარგმნა „ვეფხისტყაოსანი“ ევროპულ ენაზე და სიცოცხლის ბოლომდე დასავლეთში ქართული კულტურის უცვლელ ელჩად დარჩა. არტურ ლაისტი არის სიმბოლო იმისა, თუ როგორ ხდება უცხოელი მოღვაწე ქართული მწერლობისა და სახელმწიფოებრიობის ნამდვილი მემატიანე.
თავი I · მოულოდნელი ინტერესი და ილია ჭავჭავაძის მოწვევა
წარმოშობა და პირველი ნაბიჯები კავკასიაში
არტურ ლაისტი 1852 წელს დაიბადა გერმანიის ქალაქ ბრესლაუში (დღევანდელი ვროცლავი, პოლონეთი). იგი ბრწყინვალე პუბლიცისტი და მთარგმნელი იყო, რომელიც აღმოსავლეთ ევროპის ხალხთა კულტურებს იკვლევდა. საქართველოთი და ქართული ენით იგი ჯერ კიდევ გერმანიაში ყოფნისას, სრულიად შემთხვევით დაინტერესდა, როდესაც ხელში ჩაუვარდა მასალები კავკასიის შესახებ.
მისი ცხოვრების მთავარი შემობრუნება 1884 წელს მოხდა, როდესაც ილია ჭავჭავაძის პირადი მიწვევითა და ინიციატივით იგი პირველად ეწვია თბილისს. ლაისტმა არ იცოდა ქართული ენა, ამიტომ ილიამ მას მასწავლებლად ახალგაზრდა ლიტერატორი იონა მეუნარგია მიუჩინა. გერმანელმა მკვლევარმა საოცარი ნიჭი და ალღო გამოავლინა - სულ რაღაც ორ წელიწადში მან არათუ თავისუფლად აითვისა ქართული ენა, არამედ დაიწყო ურთულესი და უმნიშვნელოვანესი პროექტი - „ვეფხისტყაოსნის“ თარგმნა.
თავი II · „ვეფხისტყაოსნის“ ევროპული პრემიერა
კონკრეტული ღვაწლი და გავლენა
1889 წელს, კვლავ ილია ჭავჭავაძისა და ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების ფინანსური მხარდაჭერით, გერმანიაში გამოიცა შოთა რუსთაველის „ვეფხისტყაოსნის“ არტურ ლაისტისეული გერმანული თარგმანი. ეს იყო პოემის პირველი სრული თარგმანი ევროპულ (გერმანულ) ენაზე. ამ ნაშრომმა ნამდვილი ლიტერატურული რევოლუცია მოახდინა:
რევოლუცია
ეპოსის აღმოჩენა
დასავლელმა მკითხველმა და მეცნიერებმა პირველად შეიტყვეს, რომ კავკასიის სიღრმეში არსებობდა ერი, რომელსაც ჯერ კიდევ მე-12 საუკუნეში ჰუმანიზმითა და ფილოსოფიური სიღრმით აღსავსე ეპოსი ჰქონდა შექმნილი.
ინტერნაციონალიზაცია
კლასიკოსების თარგმნა
რუსთაველის გარდა, ლაისტმა გერმანულად თარგმნა თავისი მეგობრების - ილია ჭავჭავაძის, აკაკი წერეთლის, რაფიელ ერისთავისა და სხვა ქართველი კლასიკოსების საუკეთესო თხზულებები.
მედია-პლატფორმა
კავკასიური ფოსტა
1907 წლიდან მან ჩაიბარა თბილისში ახლადდაარსებული პირველი გერმანულენოვანი ყოველკვირეული გაზეთის, „Kaukasische Post“-ის რედაქტორობა, რომელიც ერთადერთი გერმანული მედია-პლატფორმა იყო რეგიონში.
„იგი არა მხოლოდ საინფორმაციო სიახლეებს აშუქებდა, არამედ ევროპელებს აცნობდა ქართულ კულტურას, ისტორიას, ტრადიციებსა და პოლიტიკურ მისწრაფებებს.“
თავი III · პირველი მსოფლიო ომი და უნივერსიტეტის კათედრა
უკანასკნელი წლები და მემკვიდრეობა
ლაისტის ერთგულება საქართველოსადმი ყველაზე მძიმედ პირველი მსოფლიო ომის დროს გამოიცადა. მეფის ხელისუფლებამ ლაისტი, როგორც გერმანიის მოქალაქე, „არასაიმედო პირად“ გამოაცხადა და მისი ციმბირში გადასახლება ბრძანა. თუმცა, ქართულმა ინტელიგენციამ არ გაწირა თავისი გერმანელი მეგობარი - მათ უდიდესი რისკის ფასად, პირადი თავდებობითა და საზოგადოებრივი პროტესტით, შეაჩერეს დეპორტაციის ბრძანება და ლაისტი თბილისში დატოვეს.
1918 წელს, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დაარსებისთანავე, ივანე ჯავახიშვილმა არტურ ლაისტი უნივერსიტეტის პირველ პროფესორებს შორის მიიწვია. მან ჩაიბარა გერმანული ენისა და ლიტერატურის კათედრა, სადაც წლების განმავლობაში ზრდიდა ქართველ გერმანისტთა პირველ თაობებს. პარალელურად, იგი ნაყოფიერად მუშაობდა ეროვნულ ბიბლიოთეკაში და აწესრიგებდა უცხოურ საარქივო ფონდებს.
არტურ ლაისტი 1927 წლის 22 მარტს, თბილისში გარდაიცვალა. გერმანელი მკვლევარი განსაკუთრებული პატივით დაკრძალეს დიდუბის მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა პანთეონში, მისი უახლოესი მეგობრების გვერდით. დღეს თბილისში მისი სახელი ქალაქის ერთ-ერთ ქუჩას ჰქვია.
