შესავალი · მსოფლიო ისტორიაში პირველი მუსლიმი ქალი დეპუტატი
ფარი-ხანუმ სოფიევა: ნამდვილი ლიდერობა
მეოცე საუკუნის დასაწყისში, როდესაც მსოფლიოს წამყვან დემოკრატიებშიც კი ქალები ხმის მიცემის უფლებისთვის აქტიურად იბრძოდნენ, საქართველოს პირველმა რესპუბლიკამ უნიკალური პოლიტიკური პრეცედენტი შექმნა. 1918 წელს, სოფელ ყარაჯალარში მცხოვრებმა მუსლიმმა ქალმა, ფარი-ხანუმ სოფიევამ, მამაკაცებით დომინირებულ საარჩევნო გარემოში კონკურენტები დაამარცხა და ადგილობრივი თვითმმართველობის წევრი გახდა. ეს არის ისტორია განსაკუთრებული ნებისყოფის, ავტორიტეტისა და ნამდვილი ლიდერობის შესახებ.
თავი I · ადრეული წლები და თემის ავტორიტეტი
ადრეული წლები, ოჯახი და ისტორიული არჩევნები
ფარი-ხანუმ სოფიევა 1884 წელს დაიბადა ტფილისის გუბერნიის ყარაიაზის სექტორში (დღევანდელი გარდაბნის მუნიციპალიტეტი), სოფელ ყარაჯალარში. იგი მრავალშვილიან ოჯახში ერთადერთი გოგონა იყო და რვა ძმა ჰყავდა. მიუხედავად იმ დროის მკაცრი პატრიარქალური ტრადიციებისა და გარემოსი, ფარი-ხანუმმა ბავშვობიდანვე გამოავლინა დამოუკიდებელი და მტკიცე ხასიათი. ჯერ კიდევ მეფის რუსეთის პერიოდში, მან ოფიციალურად აიღო პასუხისმგებლობა საკუთარ ოჯახზე და ძმების უფროსი გახდა. ფარი-ხანუმი რეგიონში უდიდესი გავლენითა და პატივისცემით სარგებლობდა: იგი ატარებდა იარაღს, მამაკაცებთან ერთად თანასწორად წყვეტდა თემის პრობლემებს და ხშირად შუამავლის (მედიატორის) როლს ასრულებდა დაპირისპირებულ მხარეებს შორის. ადგილობრივები მას მოწიწებით „კიში ფარის“ (კაც ფარს) ან „ყარაიაზის დედას“ უწოდებდნენ.
1918 წელს, დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ, საქართველოს დემოკრატიულმა რესპუბლიკამ საყოველთაო საარჩევნო უფლება ეთნიკური და რელიგიური კუთვნილების მიუხედავად ყველა მოქალაქეს მიანიჭა. ქვეყანაში ადგილობრივი თვითმმართველობის - ერობების არჩევნების პროცესი დაიწყო. ფარი-ხანუმ სოფიევამ გადაწყვიტა, საკუთარი თემის ინტერესები უშუალოდ დაეცვა. თბილისის მაზრის საარჩევნო ოლქში მან კენჭი იყარა, როგორც დამოუკიდებელმა, უპარტიო კანდიდატმა. 1919 წლის დასაწყისში გამართულ საარჩევნო მარათონში მან აჯობა ისეთ მძლავრ პოლიტიკურ ორგანიზაციას, როგორიც „საქართველოს სოციალ-ფедераლისტთა პარტია“ იყო, და თბილისის მაზრის ერობის წევრი (დეპუტატი) გახდა.
თავი II · დეპუტატის მანდატი და საქმეები
დეპუტატის მანდატი და საქმით დამტკიცებული ლიდერობა
საარქივო დოკუმენტები და სხდომების ოქმები ადასტურებს, რომ ფარი-ხანუმისთვის დეპუტატობა მხოლოდ სტატუსი არ ყოფილა. მისი პოლიტიკური და საზოგადოებრივი საქმიანობა კონკრეტულ, რეგიონისთვის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვან რეფორმებს უკავშირდებოდა:
ინფრასტრუქტურა
რკინიგზის გაყვანა
საკუთარი ავტორიტეტისა და მიზანდასახულობის წყალობით, მან მიაღწია იმას, რომ სოფელ ყარაჯალარში რკინიგზის განშტოება გაიყვანეს. ამ სატრანსპორტო კვანძმა ადგილობრივ მოსახლეობას საშუალება მისცა, მოყვანილი პროდუქტი თბილისის ბაზრებზე დროულად ჩაეტანა, რამაც რეგიონი ეკონომიკურად საგრძნობლად გააძლიერა.
ეკონომიკა
სოციო-ეკონომიკური პროექტები
საოცარი პრაქტიკული ალღოსა და ფინანსური მენეჯმენტის წყალობით, მან მიაღწია თემის ეკონომიკურ თვითორგანიზებას, ბანკიდან აიღო სესხი სოფელში კოოპერატიული სავაჭრო სისტემის მოსაწყობად და აქტიურად უწევდა მატერიალურ დახმარებას თემის გაჭირვებულ წევრებსა და ობოლ ბავშვებს.
განათლება
განათლების მხარდაჭერა
იგი აქტიურად უწყობდა ხელს ადგილობრივ თემში წერა-კითხვის გავრცელებას და ცდილობდა, ახალგაზრდებს განათლების მიღების შესაძლებლობა ჰქონოდათ.
„თბილისის მაზრის საერობო ყრილობაზე მუსლიმი ქალის დეპუტატად არჩევა ქვეყნის პროგრესულობისა და დემოკრატიულობის უტყუარი ნიშანია.“ გაზეთი „სახალხო საქმე“, 1919 წელი
თავი III · ბრძოლა საბჭოთა რეჟიმთან და რეპრესიები
ბრძოლა საბჭოთა რეჟიმთან, ტრაგიკული წლები და ისტორიული აღიარება
1921 წელს, ბოლშევიკური რუსეთის მიერ საქართველოს ოკუპაციის შემდეგ, ფარი-ხანუმის ცხოვრება რადიკალურად შეიცვალა. როგორც თავისუფლებისმოყვარე, შეძლებული და გავლენიანი ოჯახის წარმომადგენელს, მას სძულდა საბჭოთა ტოტალიტარული სისტემა და ღიად უპირისპირდებოდა მას. სტალინური რეპრესიების პერიოდში, 1937 წლის „დიდი ტერორის“ დროს, საბჭოთა ხელისუფლებამ სოფიევების ოჯახი „კულაკობის“ მუხლით დაასხვერპლა - ფარი-ხანუმის ხუთი ძმა დააპატიმრეს და დახვრიტეს. ამ უმძიმესი დარტყმის შემდეგ, მისი ცხოვრების მთავარ მიზნად ობლად დარჩენილი ძმისშვილების გადარჩენა და აღზრდა იქცა.
მუდმივი საფრთხის მიუხედავად, იგი სიცოცხლის ბოლომდე თავისი ცნობილი გერმანული მაუზერით დადიოდა და საბჭოთა ჩინოვნიკებს საკუთარ ეზოში თავისუფლად გადაადგილების უფლებას არ აძლევდა. ფარი-ხანუმ სოფიევა 1953 წელს, ინსულტით გარდაიცვალა, მას შემდეგ, რაც შეიტყო, რომ მისი ერთ-ერთი ძმისშვილი საბჭოთა მილიციამ დააპატიმრა. იგი დაკრძალულია მშობლიურ სოფელ ყარაჯალარში.
ათწლეულების განმავლობაში, საბჭოთა იდეოლოგიამ და ცენზურამ ფარი-ხანუმ სოფიევას სახელი და ღვაწლი სრულიად მიივიწყა. მისი უნიკალური ისტორია მხოლოდ ოჯახურ მეხსიერებასა და ზეპირსიტყვიერ გადმოცემებს შემორჩა. მისი ფენომენის ხელახალი აღმოჩენა და „გაცოცხლება“ მხოლოდ 2017 წელს მოხერხდა, როდესაც საბჭოთა წარსულის კვლევის ლაბორატორიის (SOVLAB) მკვლევარმა, ირაკლი ხვადაგიანმა, საქართველოს ეროვნულ არქივში თბილისის მაზრის საერობო არჩევნების დოკუმენტების შესწავლისას სოფიევას საარჩევნო სიები და ოქმები აღმოაჩინა. ამ მნიშვნელოვანმა აღმოჩენამ ფარი-ხანუმს კუთვნილი ადგილი დაუბრუნა არა მხოლოდ ქართული დემოკრატიის, არამედ მსოფლიო გენდერული თანასწორობის ისტორიაში. დღეს იგი ადრეული ქართული ტოლერანტობის, პროგრესისა და ქალთა ემანსიპაციის სიმბოლოდ მიიჩნევა.
