შესავალი · თბილისური მაგიური რეალიზმის შემოქმედი
გაიანე ხაჩატურიანი: სიზმრისეული ქალაქი
ძველი თბილისის ვიწრო ქუჩებში, სადაც რეალობა და ლეგენდები საუკუნეების განმავლობაში ერთმანეთში ირეოდა, მეოცე საუკუნის მეორე ნახევარში სრულიად უნიკალური მხატვრული სამყარო დაიბადა. მისი ავტორი გაიანე ხაჩატურიანია — მხატვარი, რომელმაც ქალაქის ყოველდღიურობა მაგიურ რეალიზმად აქცია. მის ტილოებზე თბილისური ეზოები, აივნები და პერსონაჟები ზღაპრულ, სიზმრისეულ სივრცეში გადასახლდნენ, სადაც ფერები და ფორმები მიზიდულობის კანონებს არ ემორჩილებიან.
თავი I · ძველი თბილისის მისტიკური სახელოსნო
ასკეტური ყოფა და კულტურული თავშესაფარი
გაიანე ხაჩატურიანი 1942 წლის 9 მაისს დაიბადა თბილისში, სომხურ ოჯახში. მან დაამთავრა იაკობ ნიკოლაძის სახელობის სამხატვრო სასწავლებელი, თუმცა მისი ნამდვილი აკადემია მშობლიური ქალაქის ქუჩები და საკუთარი ფანტაზია აღმოჩნდა. გაიანე თითქმის მთელი ცხოვრება უკიდურესად ჩაკეტილად, განდეგილივით ცხოვრობდა ძველი თბილისის ერთ-ერთ ტიპურ იტალიურ ეზოში მდებარე პატარა ბინაში.
იგი იშვიათად გადიოდა გარეთ და ხშირად სრულ სიბნელეში, მხოლოდ სანთლის ან ნავთის ლამპის შუქზე მუშაობდა. სწორედ ამ გარემოში იბადებოდა ის საოცარი, შიგნიდან მანათობელი ფერები, რომლებიც მისთვის დამახასიათებელ ნიშნად იქცა. მიუხედავად ასეთი ასკეტური ყოფისა, მისი პატარა ოთახი საიდუმლო კულტურულ თავშესაფრად იქცა მსოფლიო ინტელიგენციისთვის. მის სახელოსნოში ფეხაკრეფით შედიოდნენ რეჟისორები ანდრეი ტარკოვსკი და ტონინო გუერა, პოეტი ბელა ახმადულინა, მუსიკოსი ვლადიმერ ვისოცკი და ფილოსოფოსი მერაბ მამარდაშვილი.
თავი II · ფარაჯანოვის აღმოჩენა და ხელწერა
„ხატვა სიცხეში“ და პოეტური ტილოები
გაიანეს ცხოვრებასა და აღიარებაში გარდამტეხი როლი სერგო ფარაჯანოვმა ითამაშა. როდესაც რეჟისორმა მისი ნამუშევრები პირველად ნახა, გაოგნებულმა თქვა, რომ მეოცე საუკუნის ერთ-ერთ ყველაზე გენიალურ მხატვარს შეხვდა. ფარაჯანოვი გახდა მისი შემოქმედების უმთავრესი მფარველი და მქადაგებელი, რომლის ინიციატივითაც 1971 წელს მოეწყო მისი პირველი გამოფენა.
ხელწერა
სულიერი ტრანსფორმაცია
იგი ტილოებზე გადმოსცემდა არა რეალურ სამყაროს, არამედ იმას, რასაც თავად „ხატვას მაღალ სიცხეში“ უწოდებდა. მის ნახატებში ხშირად შეხვდებით მფრინავ ფიგურებს, თეატრალურ კოსტიუმებსა და კარნავალის სცენებს.
მეთოდი
სიზმრების ესთეტიკა
მის ნამუშევრებს ხშირად აკავშირებენ მარკ შაგალთან, თუმცა მისი მისტიკა სრულიად ავთენტური იყო. მხატვარი ამბობდა, რომ თავის სიუჟეტებს ხშირად სიზმარში ხედავდა და დილით მათ ტილოზე აცოცხლებდა.
პოეზია
ტილოების სათაურები
მისი სათაურებიც პოეტური ნაწარმოებებია: „თეატრალური გასეირნება თბილისის ბაღში“, „ზამთრის კარნავალი მთაწმინდაზე“, „გოგონა იასამნისფერი მარაოთი ძველ ეზოში“ და „სიზმარი მეოცნებე მუსიკოსზე“.
„მე არ ვხატავ იმას, რასაც თვალით ვხედავ. მე ვხატავ თბილისის იმ სულს, რომელიც მხოლოდ ღამით, სიზმრებსა და ლეგენდებში ცოცხლდება.“ გაიანე ხაჩატურიანი
თავი III · ვენეციის ბიენალე და მარადიული საგანძური
საერთაშორისო ტრიუმფი და მულტიკულტურული მეხსიერება
გაიანე ხაჩატურიანის ნიჭი სიცოცხლეშივე გასცდა ლოკალურ საზღვრებს. მისი ნამუშევრები წარმოდგენილი იყო პარიზში, ბორდოში, მარსელში, ციურიხსა და ნიუ-იორკში. საერთაშორისო ტრიუმფის მწვერვალი კი 2009 წელი გახდა, როდესაც მისი ხელოვნება ვენეციის 53-ე საერთაშორისო ბიენალეზე სომხეთის ეროვნულ პავილიონში წარადგინეს. ეს იყო უმაღლესი მსოფლიო პლატფორმა, თუმცა თავად მხატვარი ამ აღიარებას ფიზიკურად ვეღარ მოესწრო — იგი იმავე წლის 1 მაისს, ხანგრძლივი ავადმყოფობის შემდეგ თბილისში გარდაიცვალა.
მხატვარი დაკრძალულია თბილისის სომეხ მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა ხოჯივანქის პანთეონში. გაიანე ხაჩატურიანმა დატოვა 700-ზე მეტი ფერწერული და გრაფიკული ნამუშევარი, რომლებიც დღეს ინახება საქართველოსა და სომხეთის სახელმწიფო მუზეუმებში, მათ შორის ერევნის თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმსა და გაიანე ხაჩატურიანის ფონდში, ისევე როგორც მრავალ პრესტიჟულ კერძო კოლექციაში მთელ მსოფლიოში.
მის ფერწერაში თბილისი არ არის უბრალო დეკორაცია — ქალაქი აქ ცოცხალი ორგანიზმია, რომელიც მულტიკულტურული, აღმოსავლური და დასავლური მოტივების ზღაპრულ ნაზავს წარმოადგენს. იგი დარჩა ხელოვანად, რომელმაც თბილისის მეხსიერებას ყველაზე მისტიკური და პოეტური ფერები აჩუქა.
